به گزارش افق سرمایه؛ امروزه در رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیکی میان چین و آمریکا، عناصر نادر خاکی به‌یکی از حساس‌‌ترین نقاط تقابل تبدیل شده‌اند. البته تقابل دوکشور بر سر عناصر نادر خاکی نمونه‌ای از تغییر ماهیت قدرت در اقتصاد جهانی است. درحالی‌که در گذشته نفت و گاز اصلی‌ترین ابزارهای ژئوپلیتیکی بوده‌اند اما حالا موادمعدنی حیاتی به‌همان اندازه اهمیت پیدا کرده‌اند. در این بین کشوری که کنترل بخش مهمی از زنجیره تامین این مواد را در اختیار داشته باشد، می‌تواند بر صنایع اثر بگذارد.
عناصر نادر خاکی اگرچه از نظر حجم تجارت با نفت، فولاد یا مس قابل‌مقایسه نیستند اما با قرار‌گیری در قلب بسیاری از صنایع پیشرفته اهمیت خود را نشان می‌دهند. از خودروهای برقی و توربین‌های بادی گرفته تا تجهیزات پزشکی، هوافضا و صنایع‌دفاعی همه از مزایای عناصر نادر خاکی سخن می‌گویند. به همین دلیل هر اختلال در زنجیره تامین آنها می‌تواند اثری بسیار بزرگ تری در بازار ایجاد کند.
اهمیت این موضوع بیش از هرچیز به تمرکز شدید زنجیره تامین در چین بازمی‌گردد. براساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، چین در سال۲۰۲۴ حدود ۶۰درصد استخراج جهانی عناصر نادر خاکی مورد استفاده در مگنت‌ها را در اختیار داشت اما سلطه واقعی این کشور در مراحل بعدی زنجیره آشکارتر است.
سهم چین از پالایش این مواد حدود ۹۱درصد و از تولید مگنت‌های دائمی حدود ۹۴درصد بوده است. این ارقام نشان می‌دهد مساله تنها داشتن معدن نیست بلکه فناوری جداسازی، پالایش، تبدیل به فلز و ساخت مگنت قدرت واقعی را نشان می‌دهد.
همین تمرکز بالا، عناصر نادر خاکی را به یک ابزار ژئوپلیتیکی تبدیل کرده است. چین در آوریل ۲۰۲۵ محدودیت صادراتی بر هفت‌عنصر نادر خاکی ازجمله تربیوم، ساماریوم و ایتریم را اعمال کرد. در ادامه دامنه کنترل‌ها گسترده‌تر شد و محصولات، فناوری‌ها و برخی اقلام مرتبط را نیز دربر گرفت.
این محدودیت‌ها به‌سرعت آسیب‌پذیری زنجیره تامین غرب را آشکار کرد و بنابر گزارش‌ها، بخش‌هایی از صنایع دفاعی و صنعتی آمریکا و متحدان این کشور را با اختلال جدی مواجه کرد. حالا اما در تازه‌ترین تحول، گزارش شده که برخی تامین‌‌کنندگان چینی، ارسال بعضی محموله‌های عناصر نادر خاکی به آمریکا را متوقف کرده‌اند.
این اقدام در شرایط افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی صورت گرفته و حالا شرکت‌ها نسبت‌به پیامدهای احتمالی همکاری با خریداران آمریکایی محتاط‌‌تر شده‌اند. البته این وضعیت به معنای ممنوعیت کامل و رسمی همه صادرات عناصر نادر خاکی چین به آمریکا نیست بلکه بیشتر از توقف برخی محموله‌ها، تاخیر در صدور مجوزها و تشدید محدودیت دسترسی حکایت دارد.
ابعاد اقتصادی این وابستگی نیز قابل‌توجه است. برآورد شده در صورت اجرای کامل محدودیت‌های گسترده صادراتی، تا ۵/6تریلیون دلار از تولید سالانه صنایع پایین‌دستی خارج از چین می‌تواند در معرض خطر قرار گیرد. آمریکا و اروپا هرکدام بیش از ۵/1تریلیون دلار مواجهه مستقیم بالقوه دارند و صنعت خودرو با بیش از ۳تریلیون دلار، بیشترین آسیب‌پذیری را خواهد داشت.
از این منظر عناصر نادر خاکی دیگر صرفا یک بحث معدنی نیستند، آنها به بخشی از امنیت صنعتی و حتی امنیت ملی کشورها تبدیل شده‌اند. خودروسازی، انرژی پاک، صنایع دفاعی، مراکز داده، الکترونیک و هوافضا همگی به موادی وابسته‌اند که بخش عمده فرآوری آنها در چین متمرکز شده است.
البته آمریکا نیز در واکنش به این وضعیت تلاش کرده مسیرهای جایگزین ایجاد کند. افزایش سرمایه‌گذاری داخلی، توسعه بازیافت، حمایت مالی از پروژه‌های معدنی و ایجاد همکاری با کشورهایی مانند استرالیا و ژاپن بخشی از این راهبرد است. با این حال همانطورکه شورای روابط خارجی آمریکا تاکید کرده، شکستن برتری چنددهه‌ای چین با استفاده از روش‌های کوتاه‌مدت ممکن نیست زیرا گلوگاه اصلی در فناوری فرآوری، جداسازی و تولید مگنت است.
حالا مناقشه چین و آمریکا بر سر عناصر نادر خاکی را نباید صرفا یک اختلاف تجاری دانست. این تقابل بخشی از رقابت بزرگ‌تر برای کنترل زنجیره‌های تامین فناوری آینده است؛ رقابتی که در آن چند کیلوگرم ماده‌معدنی خاص می‌تواند سرنوشت یک خط تولید خودرو، یک سامانه دفاعی یا حتی بخشی از صنعت نیمه‌رسانا را تعیین کند.
انتهای پیام/
